Osmanlı Türkçesi rehberi
Nerelerde kullanıldı?
Osmanlı Türkçesi farklı amaçlarla yazılmış metinlerde karşımıza çıkar. Bir belgenin türünü bilmek, içindeki kelimeleri anlamayı kolaylaştırır.
Sözlük, kelimeyi bulmanızı sağlar. Metnin türü ise hangi anlamı seçmeniz gerektiğine yardımcı olur. Okumaya başlamadan önce belgenin ne için yazıldığını belirleyin.
Devlet işleri ve belgeler
Ferman, padişah emrini bildiren ve tuğra taşıyan bir belge türüdür. Vergi, asker sevki ve başka yönetim işleri için hazırlanabilirdi. Bu tür belgelerde görev ve hitap adları önem taşır.
Önce göndereni, muhatabı ve istenen işi bulun. Bir unvanı kişi adı sanmak, cümlenin anlamını değiştirebilir. Tanımadığınız unvanları ayrı bir not listesinde tutun.
Edebî metinler
Dönemin şiir ve anlatıları yalnız saray çevresine ait değildir. Halk için yazılmış eserler de Osmanlı Türkçesi metinleri arasında yer alır.
Şiirde bir kelime, sözlükteki temel anlamıyla birlikte başka bir anlamı da düşündürebilir. Önce dizeyi okuyun. Sonra önceki ve sonraki dizelerle bağlantısını kontrol edin. “Bir metni okuyalım” bölümü bu işlemi kısa bir örnekle gösterir.
Bilim ve eğitim metinleri
Osmanlı Türkçesiyle tıp, tarih, hukuk ve başka bilgi alanlarında eserler yazılmıştır.
Bu metinlerde alanı belirlemek önemlidir. Bir kelime günlük konuşmada başka, bir bilim metninde başka anlam taşıyabilir. Eserin başlığına, bölüm adına ve cümlenin konusuna bakın. Sözlük anlamını metnin alanıyla birlikte değerlendirin.
Günlük hayatın kayıtları
Kadıların tuttuğu siciller; aile, toplum, ekonomi ve hukukla ilgili kayıtlar içerir. Rik‘a yazısı da 19. yüzyılda mektuplarda ve resmî yazışmalarda yaygın kullanılmıştır.
Bir defterdeki kısa kaydı okurken kişi adlarını, yer adlarını ve işlem türünü ayrı işaretleyin. Aynı defterde tekrar eden sözler, sonraki kayıtları çözmenize yardımcı olabilir.
Kitabeler ve mezar taşları
Yapılar üzerindeki kitabeler ve mezar taşları da tarihî bilgi taşır. Bu yazılarda isimler, tarihler, dualar veya şiirler bulunabilir.
Önce yazının hangi yapıya veya kişiye ait olduğunu belirleyin. Görüntü eksikse ya da bir bölüm aşınmışsa, okunamayan yeri tahminle tamamlamayın.